Nora Elena Taquinas Mesa teeҫx thë’sa uma kiwes nwew wajasku jxҫxhaҫxhan fxize. Ki’ ҫxhabte wët wët fxizenxisas ku’ sxawedthasu, txaa ҫaam atuwesx txaw suwna kaa pa’ka.
Luis Ángel.

Ükhas Knaitxi: Nasawesxa

11 de Septiembre de 2019
Edilma Prada - Nasa Yuwete tuphxsa: Medardo Chate Tumbo

Cauca tuthsu, Nasawesx, Uma Kiwe Luuҫx, ҫxhaҫxha usta ïtxi fxizewajas nwewna kjin yu’ҫeyakh ew u’juwajastxi pakwe naa kiwate. Naa nmej ensu txawesx thuthesa, yu’ҫe pessa vite kiwe theguwesxtxis ikhna usta jadaҫxa mjin yuj uspa’ka txawesx kiwesu jxuth ewmwsatx uukhamen txawme ikhnxi yuwe jwe thakwena naa kathsu.

Na thuthenxi yuwe naa akafx ku takhe niafx a’te juy, Tuu Vxiu Nasawesxyakh, Caucate, Yu’ҫekweyakh kjin yuwe kaa jiyuҫxja ta’sxtxi ki’ pui yuwe walasa yuja jitx. Ïpx kweth juy, txetx yuwekwes txude ïpx baҫx punte, teeҫx the’sasa wewku ‘weekwe’ kiwesu pa’ҫxja usa txaa esxkwe tasx vite tasx sxusxkweyakh uuphaka. Txaju thuthesa nasawesx yuwestxi txtey yuwajas vitna kaj. a’te isatx newewna usu txaw yu pa’ka ikhwejenxa jin nawa jadaҫxatx uj usu  ‘nuy ҫekujxa’ ҫxhabkwetx kjin ҫaam atutx vite txaa weyutx ujwenekwe jintxi kaj. Sekkwe kweth isa, kiwe theguwesxa, txte u’ywesx, pisthejwesx, luucxkwewesx vite Kwëwesx, ukatxis uwetx kwesx u’junxis kjin fxizenxis nwewya. Na fxijas Nasawesx üus yatxnxi kjin txawesx ҫxhaҫxha fxize yuweju thaw umna kaj txawesxa ükhas knaitxi, txawesx Nasatxis maw ikhna kajtewa txawesxa ҫxhaҫxha tisxiҫxa usta. Nuuy phtxun uste eҫkwe kutxitx kjiҫxa Nasawesxa na’jitx peena yujwa ikhkamenekwe kwesx fxizewajas vite kwesx yuwetx nuu pëikajanekwe, seena yuj phtxunxi yuj ustxinxa teba sat nasakweya ïkhna ujeҫnxa naa a’kafxte. (Lea esta historia en español)

***

Kwesx kiwes fxizenj

Wejxa seena fxize puthak vite slenawa kijakh txa tuth ksxavxju naw fxtu jxusa ujwetx palma yasesa cela kutxinxjisa, naa kwesx Colombia fxtu jinxisa. Taaph kjuҫx seena usa nus wala pa’jxawa jisanaw. Jueves enkwe naa niafx a’tete naa a’kafxte, sek ki’ kaaseya u’jxa takheҫte, txaakaҫxha jwek eҫe yu, ku’j Nasa thesasawesx u’j usta txa tuth putxte Thakwe Yu’ kiwete, Tuu Vxiu, caucate, sek kaaseya kiwe jugu. Vite Nasawesxa ҫaam tada ҫxijmesutx pa’ja txawesxtxis thegusayak, ҫaam atsa mee. Txawesxa kiwe Torné yasese u’pa txte uj usta, txetx Nasawesx khphakheҫxa we’we kjin yu’ҫekwe phthatxji. Txte, seena jxu’ kjin theyun u’ҫxja ya pa’jakh Tuu Vxiu juy u’ҫxja kwet dxi’jthe vite seena kiwe tujd jiphsate, pa’ҫxja seena üusyatxinxa txa ikhwa jinxe yuwe usna txawesx thuthesatx.

Nasa, piҫthesa vite u’ykwewesx mënxkweta vite üҫxuҫxkwe ҫxaata, txawdxi suluta txazsay Nasawesxa, üusyatxnxi yat wӓkwete txazi pa’jatx khphakheya. yat wӓkwe cela kutxinxji eҫyakh aznxi. Txaa yat piajte tekh kwet uphta txatx ïpx kwejth vitu, txaa ïpx kwejth, kiwe kwejkwete, teba fxtu ta’sx usta txatx fxizenxi dxi’jas vitu naa maju nasawesx yakhwa dxi’j jinxisana naa kwesx fxizenxisu uma Kiwete.

Ïpx kwejth pukadxi thë’sa pëisasa u’pa. Txaa thë’sa Eliserio Vitonas Talaga yaase, taba akafx jipha, yafx kjuҫxkweta vite txajx thegnxi seena wëthkweҫxa, atxkwe ikajҫa, kiwe vitekweta, piisxa kjaste vitnxisa, lamus ҫxwӓkwe ifxikha txajx dxikhthete. Naa pëisawesxa ew fxizewajas nuy dxijan ujuwa mjias jiphta ksxawkwe wesxyakh puutxwewna, naa kiwete Kjin ҫxhabsu maw fxizewajas newewna.

Nasawesxa fxtu ta’sxsu kaҫxҫxa sxunakwe ҫxatx u’pu, txaa punte thë’sa pëisa, welxide lecxkwe jxuth davxnxiyakh txasku kiwete dewe vite tekh kwetkwe txis jada txaw phthatxji; kjinwa, leҫxkwe tüdxikh. Txaa thë’sa uma kiwekwes welxidekwes dewekh. Vite nasatxwa txaweyku yukaja.
 
Txawesx yuwete, Nasa Yuwete, “thë’ walatxis” vite ksxawkwetxis newewekh thegna uskaj txawme yuҫte kjin nuy dxi’jan uskaj.
 
—Kwesx uma kiwe ӓҫa usa.
Txawku naa fxizenxji mjia takhe.
 
Txaa kjawësxinxji yuwesku txaji vite ikhnxi yuwes naw Nasakwewesx seena nxusna usthaw vite kwesx kiwesu nuy phtxunxisas. Esx tasxkwe vite sxusx tasxkwe naw ewme yuwaj unxji ustxinxa txatxku newewe, naw ҫaam atuwesx paj usta Tuu Vxiu kiwate txaa tasx ewme yuwa suҫxa unxjisatx, vite naw kwëe isxiteҫxa kreiҫxa ujweneta vxiu pa’kaҫxa. Kjinwa naw Nasakwe ustxinxa txaa tasxkwetx uj ew fxizenaw suuҫxa.

Mawen ensuyu sxunakweҫxakh tisxi. Nuskwe vite ïpxkwe ҫxatx susu naa kiwete.
 
—Wëtmesa usa. Naa kwesx kiwesu nasa vitajuwesx uynximesa pa’ҫxja kijmewa jxuka kiujun usta, vxiu yakhtxi pa’ja txa tasxkwetx ukjan. Tasxkwetxyu ewmesa jiya ӓjamenaw, nawa ewme yuwatx kujaja. Txas kwesxa meҫxkwe yujwa pejxmethaw, txaa pa’ka kwesx yatkwes nuy yu’ҫe jiphthaw.
 
Txawku we’we txaa thë’sa pëisa.

Nasawesxa wët fxizewaj suҫxa khphakhetx. Tukakweju yu’ҫe yu’kwetx phthatxji tekh kwette, txaa ïpx kwejtha nasawesx yakha.
Luis Ángel.

Txaa ente thë’sa wewnxisa naa ensu txaw yuna jiweҫxҫxaka wewe jinawҫxa naa a’kafxte teba sat Nasa kweya uun u’jweҫta ukwe kiwesu caucate. Ikhnxi weykwe u’sesa teeҫx kwëe kiwe thegu Kevin Mestizo Coicue vite Eugenio Tenorio, txawӓj kseba ente naa wejxa a’tete nasa ksxavxte uj uste Klutu juy Tuu Vxiu dxi’j ujweҫte. Vite jeba setx naa wejxa a’tetey naa piҫthe Ivan Andres Mejia, txa yu’ pukasu Fxtu kiwesu, Klutu, Tuu Vxiu utxasu.

Txaa jueves ente niafx a’tete, khphakheҫxa jadaҫxa putxwewwa njeyu naa yuwete. Weykwe pejxsayu Ükjas knaywaҫҫxa.

Txajukh txazsay putxwewnxisa takhe.

Niafxte wewya takhsa Ruben Orley Velasco Mesa txaӓ, paba teeҫx a’kafx jipha kjiҫxawa Thakwe Yu’ju thuthesa. Txij eҫyakh umnxisa ҫxwӓ jipha txajx kwekwete kjiҫxa txaa ҫxwӓas taw fxtus vitesa tudnxi jipha, naw wejxajxa atutx maju nasawesxwa txawey.

Thë’sa Rubenyu seena ikhenaw jinxi usna txawsa nasa. Jeba teeҫx a’kafxya mjin uj usa Nasawesx yat walate kjiҫxa txawӓj sek pa’kawa a’te khpaҫxku Nehwesx naw u’pu Thakwe Yu’ ҫxhabte. Txajx yase eҫte fxi’nxji u’pa ‘Uh Kjuҫxwesx’ pusxnxi eҫsu txajx dxikhthe pa’ka, txas ïkh paka, vxiukwe nenta ta’sxi tahz melxukwe kwesx vxiute. Naa eҫkwes ҫxiwenu a’tete txawӓj a’kafxte txakaҫx nenta pusxna skjew naa ҫxhabkwete seena tud jiyuneta na yuwekwes kijsuwa jxuka nenta kaa vxiajaҫ. Txajx yaseҫxamene u’pu, kseba yasey nenta upu txa jugsu wesxi. Txaa eҫkwes kimyujwa peҫxkanaҫmene, seena khawësxinje.

—¿Nawsa maw ya’ jiiyutx?

Ya’ paapeikh.

—Seena piuskweyu’kh, txaw nasas vxiu ta’sxҫxa kikhejwen u’jute, txaa yuҫxa seena thabasa yuja.

Txaj yuwe leҫx nxus dxikh susu.

Tuu Vxiu kiwe, calxi seena jxukhwe u’ҫxja ya’ pa’jakh ҫxhab ҫxijmeju weykwe jxuja ujwa, ki’su isatx eҫkwe khawësxij wewsa via’ ïkhwa yuwete. Weykwe naa ensu u’sesa pusxnxi ikh kuteju pa’ҫxja ustxinxa txaatx txawyu, nasa ïkhna u’jusa, txawesxyu kwesxthaw kiwe thegutx ïkh jinta ta’sx. Kseba pahz ente wejxa a’tete vite eҫkwene vxiaa. Txawessxa ‘Yu’khte ҫaam atu Dagoberto Ramos’ kjiҫxa kiwe thegutx ïkhwa ҫxanta we’we. Txawku ta’sxi nasawesx yat wala juwesx (CRIC), naa a’kafxte taba tekh ïkhwa jinxi eҫ nenta pa’j  txanzitx phtxunaw txawmeҫxa teeҫx teeҫx ïkhenaw jinxi.
 
Rubenyu na’jik naw khawësxij eҫ paj ustakh txaayu kwesx kiwesu tadxin thegna u’ju pa’ka txaw yuun usta nawa nasawesx we’wҫxa nasa uynxisametx ka’kajwame jitx, kjin kusyajxu ҫaam ajsa maw ujweҫtewa thegna kjin we’wna ujwa jinxina nasaketx naw txaa tasxkwet uunxji jiphtxinxa txawesx ҫxhabsu txaatx.

—Mjia seena theysayu’kh.

Txa’jin ku ta’sxi txaayakh phkhakhen u’phsayakh, naakaҫxja txaa punte ïpxkwes jweteҫxatx bajҫxna u’jwe.

Ruben Orley Velasco Mesa vxiak Thakwe Yu’su tadxin u’jute. Txaakaҫx ensuyu naa thë’sa Nehwesxneyu kjiҫxa kwesx kiwes ҫxhaҫxha nweweka jinxi yuwesne txujden u’ju.
Luis Ángel.

—Txaa esx yuwe vite txaa tasx ewme yuusa yuwe aҫcxwesxme, nxiafxijuy yu’ja, txani  a’kafxjuy txa tasx sxusxkweyakh yuwe, tasx leҫxinawkwe yaҫxsa vite esx, fxiytxi jxpe’je. Txaa yuwete sulu tekh sek tadxinxi nawya u’jweҫthaw.

We’w punte uka ҫxudasas ҫxhaҫx ҫxhaҫxhakh uwe txaa uka yafxteyu teeҫx Nasa u’ykwe yi’pas vithnxi ji’pha. Ukas thuthesa ҫxatx atu, txaa pa’ka naa thë’sa txas atuk vite txawey atsa kiwe thegu wesxta.

Tuu Vxiu kiwe seena ewsana txte txte dxi’khwe jiph pa’ka maw ujwajwa, we’pe kiwen vite ukwe kiwenwa, majmajuwa tadxin u’juwa jiph pa’ka seena nuy puin fxizenxi kiwekwena naa kiwe ikh walan kasejwawa seena ewsana.

Txaa tuth tha’su tasx sxusxkwe usta txaa tasxkwe seena tud walan u’txj 2011 a’kafx juy kjiҫxa Tuu Vxiu, Miranda, Klutu vite Corinto kiwe seenaya uunxji usa. Naa ukwe kiwe seena  jxthuthe txa jxuthkwes uuphaka, na jxutkwes seena ïҫxjinenta majuwesx nasawa naasyu ikh kute juwesx jadanta txaw ïҫxji seena ewsa jiҫxa.

Naa ҫxhabte ukawesxa piaj atxji txa tasxkwetx txaw seena peeku’su uj yujnxa süjuthaw jintxi we’we.
Luis Ángel.

Naa kiwesu nasakwe mawneta mjin fxize txastxi txwesu Tuu Vxiu kiwesu txa sxusxkwe txistxi phtezuyakh txawkwe wakan fxize.
Luis Ángel.

Esx tasxkwewa usta. Naw kwesx kiwe colombiate uta uunxji usna naznenta uy 169.000 txawӓj a’kafx ҫxiwenu khpaҫx, caucate naz unxji usna 17.117, txawkwenenta waswesx uyna kaj txa tasxkwe ewme jxpenxjisatx thegna u’jusa, txaa waskwe ikh kute juwesx nxa. Naa jugu ҫxamee txaw seena unxji usna vite aj juwa txawey unxjisa txaw walan yujna. Nasawesx ҫxhabsuwa naa kiwete usna unxji, nazna jitx 16.588.

Peena ҫxa, ukawesxa piaj atxji txa tasxkwetx txaw seena peeku’su pwesxkwe uj yujnxa jintxi thutheje. Tuu Vxiu, naa Nasa ҫxhabkwetx ji’pha Thakwe Yu’, San Francisco vite Tuu Vxiu, txaa ҫxhabte jxuka naz Nasa ustxinxa 30.000, weykwe thaakwe usnayu Nasa txaw usna. Weykwe u’phnxisayu peeku’ jugsuna.

Naa thuthesa ta’sxikh maw naa ҫxhabte maw yuunxi yuwe usna naa ukwe kiwe ju’gu. Nawku kaajxiyuju kwëewesx piyakaj kjin yiyukaj maw fxizen usnxis naa kiwete. Naa Colombia kiwete, Tuu Vxiu seena nxus vite puinxi kiwena, nawa naa thakwe seena ҫxhaҫxha fxizenxisana, uukhme kjin ew fxizenaw suuҫxa.

Naa tuth tha’su seena ҫaam atuwesx tadxin skhewnenta, teeҫxsa txani ҫaam atu yu’kh nasa jitx txaata (FARC), txawey ҫaam athҫxa pekuj u’jusa nawtxi yaaseyu M-19 vite nasa yasek jiphu Quintin Lame. Naa tekhsa maa yujwa usmeta. Nmej ҫaamtxis dukhna kaasa naatxyu FARC, ҫxapuҫ a’tete a’kafx 2016, waskwe wesxyakh nenta puutxwe’wҫxa peena yujwa puin ujumenaw jin kaj taba a’kafx thakwenenta txawyun u’ju. Puutxwe’wnxite, teeҫxsa yuwe txaa ewme yuusa tasxkweneyu nawa aҫxpajwa uj ustxinxa.

Pui yuweteyu, naa kiwe seena jxthuthesana txte’ ҫaam atupwesx nazus nenta putx ijka 600 kjin Üpapan yunxisa, txaa ҫxame Nasatx vite kiwe thegutxis ïkhnenta, luuҫx piҫkwe vite luuҫx u’ykwetx pej uj, vite u’ytxis nuy phtxun nentayu uweҫxa nuwen.
 
Txaa a’kafxsu fxizenxis yaatxitx Thakwe Yu’ju phtxinxisas ҫxapuҫ a’tete 1985 a’kafxte txajuy takhҫxa naa a’kafxtepa ne uj 1986 niafx a’tetekhpaҫx. Fedor Rey, alias 'Javier Delgado' y Hernando Pizarro Leóngomez naanenta jxkasayu yu’kh nasatx, vite 'Columna Ricardo Franco', eҫxkan thakwenenta yu’kh nasa nwesxtxis ikhna kaj. Vite txawey nxusnxi kheb enna ejz a’tete 2011 a’kafxte, saphtu enneyu, weyuywa enkwe, cxhab sejenxi ksxavxsu, yu’kh nasawesxa teeҫx ҫaam walatx kapaj, naa ҫaamtadakwes üpa ҫaam atu pukatenenta kapaj, tekh nasakwenenta uun kaj kjin eҫxkan nasasa nenta yeҫxҫxa neeyu.

Naa ensu naa jugsu kiwakwe caucate seena puinxi usna ҫaam atu pwesxyakh vite txa tasxkwetx kijmewa jxuka yusayakh. Txteyu naa ҫaam atupwesx txaw seena puin usta FARC, EPL, ELN, Pelusos, Renacer Quintín Lame, Cártel de Sinaloa was jugtewesx ҫaam atu. 

Naa yuweyu seena kujjwedsa naakaҫx aҫxyu ki’ txani yu’kh nasa ki’ ҫaam txis ki’ atyawathaw jite txaatxyu naa jxakh usna Iván Márquez, naayu yaҫteyyu puiwajas dwitwa yuwetene puutxwewna ussayu ikh kute ҫxhabte, txaayu jeba kheb ente teeҫx painxite ki’ upa ҫaamtxis ki’ atyawathaw jinne kaj “ki’ u’sesa puiwa takheҫa” txasyu “jez pui yatkwe jinxina”.

Txawku tha’sxi thë’sa Ruben ïpx kwejt pukadxi. Txazi ewtxi paawëseje. Maasayu ta’sxnxis eҫkwe dxitx sutxna u’jwe, txaakaҫxja u’ywesxa sxunaҫxatx ya’mjutx umna u’pu.

—Txaa tasxkwe txweynxi vxiu yakhtxi txaw ҫxhaҫxhan kaj txa ҫaam atuwesxa naa jugsu, kjin vxiukwetx ulpejxya takh, txas uuphaka kjin txweypa’ka. Naakh txaw seen kwesx nasatx suwna kaj kwesx kiwesu.
 
Na’jikh thuthesa, txaa ewme yuusa, txaa tasxkwe uunxjisata, Nasatxisa naw yuuna, jweҫxaj knxusujuna kjin kwesx pëisa vite kiwe thegutx kiikhejena.

Txawtewa, naa tuth ksxavxsu, fxtu nxinx bej tasxkwe usta, kjutx ejwa u justa vite kijҫxane ü’ tasxkwe ujwe txatx via’ kitewa, kjin fxtu tasx ü’kwe, yu’khkwewa uj usta, wedx ikhwa usta, kjin ҫey vite welx kwekwe ҫeysatx via’ tuthkweyuwa, seena kuj Nasasa ҫxavxnenta naa kiwekwetx ki’ txawesx kusete pa’khan, aҫxha ҫxhaҫxha üus yajtxҫxa txaw seena umna yujta aҫxh ksxabuҫxha uphta txaweykwe suuҫxha.

—Txaa üus yatxnxis nuy ҫxhaҫxhaka, kwesx nasawesx khphakheҫxa u’junxis yatxnxi, txas txa’jin usta: kwesxtxis wët wët fxizewajas nuy dwijtwe, kwesx fxizenxitx kaa kmajijwe.

Nasawesxa txawesx khphakheҫxa fxizenxitx jiphta vite yu’enxi yuweswa jxpejetx txawesx ҫxhabsu, kjiҫxatx thegna fxize, yu’ҫej kjin mji txipna mai nasakwe ajme yun Kajanenta txatx, naw txsuy mey yun kajanenta txa nasatx. Eҫte naw sutxnxi usa, nasawesxa txawesx kiwesu txatx nuy jxkaja, psunta u’pu txaa kiwesu txaawesx txazsay naamuta kiwekwes. Nasawesxa naa yat walatetx ksxabu CRIC, naa yat wala jez a’tete naa a’kafxte upxsa 1971, Tuu Vxiu kiwete, ҫxhaҫxha fxizewa suҫxha vite kwesx ujunxitx nwewna u’jwa naatxis caucate Nasatx, Müukwetx, Tuturutx, Kukunukutx, Yanakunatx, Eperara Siapidara, Daaki vite Pubenensetx, vite Nasawesxa yat nuuҫxkwe jiphta ukwe kiwe ju’gu naw yasesa, ACIN.

Nora Elena Taquinas Mesa teeҫx thë’sa uma kiwes nwew wajasku jxҫxhaҫxhan fxize. Ki’ ҫxhabte wët wët fxizenxisas ku’ sxawedthasu, txaa ҫaam atuwesx txaw suwna kaa pa’ka.

Vite thsa yuwe pessa Nora Elena Taquinas Mesa txaa, teba tawn a’kafx jipha, yafx seena kjuҫxkwesa ji’pha vite kwekwe Nas nasakwesa, nasawesxa seena nuy ҫxhaҫxha jiphthaw kwesx ksxawkweyakh fxizenxis, txawesxa ҫxhaҫxha u’juwajas nuy dxi’jana.

—U’kwe u’y seena ҫxhaҫxha yaatxsath. Txaw nuy phtxute seena nxuskuth nawa yu’ҫeyakh kjin peisawesxyakh u’kwe fxizewajas ki’ uyna kajkuth.

Txajx fxizenxi, Nasawesx pa’ka ҫxhaҫxhakh ka üusyatxiji ew fxizewajas, txajx uma vite txajx tay kaapianxji txasyu ïpx kwejt pukate nenta piyan kaj, ïpxte, txajx sxabwes pukate.

—Kwesxtxis nasawesx iitx ayte txipna kaj txaa pa’ka kwesxa nasawesx majite txey yun  u’jwasathaw yu’ҫe yuwete.

Niafx a’tete puutxwewna usunenta dxi’j txjikhenaw jiҫxa uma kiwes nwewwajas, Nasa nwesxkwewesxtxis thegwajas kjin kiwesu thegna u’juwajas.

Yat wӓ ekajyu sekkweyu seena bajxkwe kwëthya takhku. Nus pïyakh. Eeka taaphkwe jxuka u’txj naakaҫxa Nasawesxa ki’ dxi’jas u’jxa takhtxi.

Thë’sawesxa khphakhe pu’ҫxitx naa puutx we’wwa yuwete kjiҫxa yu’ҫe kweyakh naa kiwete ew uswajastxi nuuy dxi’ja.
Luis Ángel.

Eliserio, thë’sa wala, welxida leҫxkwes ki’ uwekh, kjiҫxa mazkweus fxtatxjikh kiwete kjinwa ïpx kwetkwesu txaweykuyu. Kjiҫxa jada khphakhen u’psatx txaweyku yuu pi’txi txazitx txaana kwesx uma kiwes waҫxanxi jinku thutheje. Nawyuҫxakh kamban ujwe mjias, naa  yu’ҫenxji yat wӓte, naa ajte jeba Nasasa atxji ustxinxa ajme yuu pa’ka txenta txawkwe  kmajin ujwe, txteyme yuun kaa pa’ka, maasayu txaa esx ku’ҫxkwes jxun uj uspakanta ya’  khpatxna kaj.
 
Nasawesxa nawkweyuҫxatx ki’ yatkwen kjin txawesx mji ehsu sxawedu. Maasayu yuwe  theysa yuj uste ji usta, jiita kim txaw naa kiwakwes nuy naamuwen uste, ҫaamkwetx  athҫxa txaw yun kajanxa. Nawa, ükhas kwesxa kaaknai mjenaw sujutx, txawesx itxi  fxizewajas kjin uma kiwes jweteҫxah nwewenhaw jitx txantey mawnentayu txawey.

Caucaju Nasawesxa teeҫx ajtetx khphakhe uusyajtxya, naa yat wakwetenaw, putx we’wҫxatx ew fxizewajas pakwen u’jwe txazsay.
Luis Ángel.

***

Kiwe theguwesx yakh teeҫx kus pi’txna
 
Teeҫx cxkitx kwethsa bejn ki’ uҫxjankuyu. Naayu ҫaam tada ҫpudsatx ta’sxsa tujd tujdҫxa  kjin tisxin u’kjan naa txawesx thegna usnxi pelakwete kusya jxu naasyu kiwe thegtx txawyu peena yujwa txaw ҫaam atuwesx u’kakhameen naa mjikwesyu Tuu Vxiu ҫxhab  peeku’khwetx txawkwe yuun usu. Kiwe theguwesxa uma kiwes txawkwe nwewna u’jusata, naa ukawesx naaweysata kjicxa ewtxi nuy dxi’jaja. Txaawesxa txajx üusteҫxatx pu’ҫxji.
 
Dxi’j tape uy, müjm seena jxu’sa txikhnxi usa. Txaa müjma welx kwekwe kjin bej sxusxnxi txaakh nasawesxtxi kaa jxiyuju. Welx kweke ҫeysa txawesx tuthta jinxisana, bejsayu naw  txajx yaҫkaywesx ekwe khpawnenta txaana. Dxi’j puҫsu isa kseba kiwe thegutx tisxi: piҫthejwesx, u’ywesx, kwëewesx piҫkwe luuҫx vite u’y luuҫxkwewesx. Txazy khabu jiph suluta, kwethsa, maasayu ҫeykwesatx jathe kjin ҫaa payanxisutx txawkwe puutx we’we. Kiwekwes kij üpa ҫaam iitusmetx txawkwe thegu.
 
Teeҫx ajte seena ҫxjidxa kjin seena eҫe. Utxayu seena kuj yat usta. Jxu’theyu seena kuj kaa  kwëthesa vxiatx wala zxicxkwe viakh, nawa txaayu tasx sxu’sxkwe uunxjisa yatkweta. Naa  ҫxjidxte kjasxkweҫxatx susu vite blulkwe jada. Naa txjejen kuste.
 
Weykweya kusna u’jweҫte teeҫx ҫaam tada utxaҫa. Teeҫx ҫaam tada kjuҫkwesa. Txaawesx kaa kwethesayakh ҫaam spudsas tisxikajatx. Teeҫxsa kiwe thegu niafxte weҫxakh kjin ҫaam spudsas vite txajx pi’txitx eҫkwetxisku pëi. Vite kiwe thegu ҫaam tadas dxijuy jxuka theguk. Aҫa vite kiwe thegu, eҫkwedxikh txawkwe fxi’ji yasetx vite ҫaam tada yasekwes. Vite kiwe  theguwesxa dxi’j puҫsu usҫxata, seena viu usta, kjin kimtxki sujutx txaa ҫaam tadate a’ҫxja Ujsa txawesxyakhyu uynxisamenxa.
 
—Kijwa jiphme, uykhewya ӓjana
 
Txawku teeҫx kiwe thegu wei’.
 
Thegukh jxuka ew uskaj, kij üpa ҫaam yujwa tu’sme uj uskaj kjinwa txawesx eҫkwetxis aj jiphkaj. Kiwe theguwesxa jiita txaa dxi’jsu txawkwe üpa ҫaam atuwesx tadxisate kjin nasa uynxasame txawkwe txawӓj jez a’kafxjuy naa kiwesu tadxin uste. Naa mjikwes mawsa ҫaamkwewa skheüҫte jxukatx thegna tisxi ҫaam üҫxkwesamatxyu walasa matxyu nawa jxukatx thegu txaa dxi’jsu yuusatxyu.

Naa khphakhesatx nakh nuy dxi’ja Edgar Tumiña, naayu kiwe theguwesxte dxikhte jinxisana. Txaayu Nasa zuskwe, yafx zuskwe, ïҫ jxukhwe kjin txkjas lavxkwe jipha, teba  kheb a’kafx ji’pha na kiwe theguwesxyakh jeba jez a’kafxya khphakhen yujna.

—Ïtxi fxizewajas kjin kwesx uma kiwes thaw txawkwe nwe’we. Yuwesthaw seena ew jxpe’je, Khabukwe athҫxa kjin pu’ҫxwa suuҫxathaw fxize.

Nawku thutheje, naz Nasasatx txawkwe tadxin kjin thew pu’ҫxji kwesx kiwesu, naasyu luuҫxkwewesx, kwëewesx vite thë’sawesxtxi pu’ҫxji. Nasawesx jxkanxjistxi wëseҫxja u’jwe. Nmej newewnxiyu thuthesatx kjin ïtxifxizewajas nwewwaja jintxi we’w.

Edgar Tumiña, Kiwe thegna. 
Luis Ángel.

— Newewnxiya jiphthaw maw pitxna ujwana kwesx thuthesatxis vite naw waskwe ekaju pajatx  kwesx kiwesu txatxwa. Nxiafxteyu weykwe nui ҫxhaҫxhan ujwa jinxi usa tuth isa ҫxhab isa nawkwe thegna ujwenenta txaatx. Naw ïkhwa jinxi kwesx thë’sawesx ustxinxakh txaawesxtxi seena vxiu yuun usthaw, kimna ta’sxme, kwesxpwesxҫxa jiithaw txa yuwes.
 
Edgar theja yuwe txaw seena theysa ustewa ji’ usa.
 
—Mawen ente kwesxtxis ujpaҫxa yutxnxa. Kuj ajteya txawkwe yuun yuj usta. Seena ku’j kwesx nwesxkwewesx uun kajaҫta.
 
Üus dxi’jakh.

Teeҫx müjm txjikhnxi usa dxi’jthe txaayu kiwe theguwesx usta jxinxisa.
Luis Ángel.

Ïpx pukadxi, luuҫxkwewesx vite kwëewesx pi’txna usta naa kiwe thegutx, sxijkan kjin kijmewa jxukatx we’wna ujwe jadaҫxa.
Luis Ángel.

Kiwe theguwesxa kijtewa seena ew vxiane ҫxhaҫxha mjin yun uspa’ka, nawa nxusnxisawa en jiphnxa. Edgartheja ҫapuҫ a’te a’kafx 2014 peҫxkanaҫme, txaakaҫx nenta ҫaam atu FARC tewesx txajx niakh Manuel Antonio Tumiñas ïkhna kaj, ҫxhab isxkwete kiwe thegu jxkasa neeyu, vite txajx khphakhesa Daniel Coicue Julicue.

—Txani ҫaam atu FARC tewesxtxatx usu, aҫxyu seena kuj ҫaam atu kasejҫxa usta naa kathsu peena puimenjaw jxinxi yuwejuyu jwetx jxthakwe, txawyute ïkhnxi yuwe jxathakwek, thuthesaҫxame aҫxja matxwa jxuka ïkhwen yujta.

Nxiafx a’teju wejxa a’te tekhpaҫx naa a’kafxte, teba sat Nasatxistxi ïkhna kaj naa ukwe kiwe jugsu caucate, txawta thuthen kjin ta’sxna kaj musxkawesx ustxinxa naa yuwete thegna u’saj ew fxizewa yuwete. “Setx Nasasayu Nasa jugte yuwes jxpesa nentayu kjiҫxa Ҫxhab Wala Kiwete nente txawkwe ҫxavx puҫxna yuj usu: pahz Nasasa kiwe  thegunentayu, teeҫxsayu waskwewesx naw junta jitx txate thegsaneyu viteyu thuthesa  Nehwesx neeyu txan ensuyu uka atsayneyu”.

Ïkhnxi weykwe nxus nxussa, naa ҫxhabkwes weykwe knxusun jiphsa kjin kaa yaskaj kaasa kwesx yatsu, pëisa, thë’ wala, Enrrique Guejiaji, txaa Thakwe Yu’ juwesx kuyu; vite kiwe theguwesxtxis dxi’jan ussa Tuu Vxiujuwesx, Gersain Yatakwe, vite kiwe thegu Kevin Mestizo Coicue kjin Eugenio Tenorioyakh txatxtxi txaw nuy phtxun kaj.

Txawӓj a’kafxte nasawesx fxizenxi kiwesu caucate, paba setx Nasatx ïkh. Txte ïkhnxisa, “jeba setxsa naw jeba teeҫx ҫxhabkwe ustxina txsu u’psanentayu; satsa ew fxizewa yuwetenta mjin yuusayu. Nasa naw ïkhnenta, teeҫxsa kaapiya’sa neeyu; teeҫxsa u’y thuthesa; teeҫxsa Ҫxhab Wala Kiwete yaҫkay uka atsaneeyu; vite txaa ensu ukawesx  neeyu; jezsa kiwe theguntayu vite jezsa “Uma Kiwes Nwewna U’jusantayu”.

—Adx niakh nuy dxi’janxis jiphthu vite naw uun skhewtxi kiwees nwew wete txawsxjis.

We’w ksxavxte, ku’jusku vxijxajxa, naw kwethsa usta txaatx, txeyu tasx sxu’sxkwe uunxji ustxinxa txaa.

—Txaa txaw kwesxtxis seena suwna usa kjin kaaҫaj.

Kujk yaatxi.

Kwetsa vxiatx Tuu Vxiu ҫxhab peekusu txaa tasx sxu’sxkwe unxji pe’lakwe.
Luis Ángel.

Seena kuj kaa kwëthesa txaw ki’tanxi usҫxa txaa unxji pe’lakwesu Tuu Vxiu ҫxhabte txaw pa’ka fxiҫxjantxi u’j. Naa a’kafx piaj u’jweҫte, waskwewesx jxkanjenta kwëtsate mjisatx nuy spethna u’jxa kuj ҫxhabsu nawkwe txa tasxkwe uunxji vianenta txsu.
Luis Ángel.

— Kwe’sxa txaa ewme yunxi jxuthtxis kusajxa usmethaw, txaa mjikweyu musxkawesx jiina ҫxhab walate ustxinxa txaaji txaawesxtxinxa jwe vxiu kjin naa yuwes thegna pekujwasayu aisu jwe waswesx ҫaam atu viaҫ meeta, kwesxa wakaswesxtxis aysu pa’jwe jithaw nawa mji yuwe tu’sҫxa pa’jwe jithaw, naa Nasawesxji naw txaa tasxkwetx ujanenta txaaji. Txaa aҫxja kijwa yuume usthaw jinxime, ukawesxa waswesxyakh puutxwewna yuj usthaw, naajin usthaw: dxi’ja txawme, i’kwesxwa muythasu jiphunekwe txaa tasxkwetx tudkweҫxa txawesxҫxaj kjuben u’kjan. Jiithaw maw kwesx luuҫx ki’ kwesx kwëetxis suwna yujte, nawa kwesx ҫxhabsu luuҫxkwe ҫxaame txaw swen yujta, ekwj kwëewa  seena swenya usta Txawesx fxizenxisas vite ikh kute juwesxtxiswa seena suwnxisa usna.

Édgar txajiki’kh, waswesx ҫaam atuwesxa aysu kijyujwa vxiaҫmeeta. Tuu Vxiu kiwesu txaw tadxin u’juҫxa waswesx ҫaam atutx uymethaw. Maz ҫaam atu was jugtewesxҫxa thaw uy txaawesx yatkwes txaw thegna uste, txsuyu vxiatx txaani puin fxizenxi u’junxi, yatkwe  pelathsatx vxia’ vite nxinx pa’nxji.

Kiwe  thegute u’ywa usta. Txaawesxtxi ïpxkwes ki’ta txaz Nasasay baҫxkaj. Txaa we’pe tuthkweju seena nus wejxa eҫesa sejekh ma’ dxithtepakh txaw seena eҫe yuun ka’ja naa kiwesu u’jusameetxyu.

Yu’ kjuҫxkwe kjin waҫkwe vitna me’jwe, kjutx waҫkwetx deeka aҫxate txawkwe kjwitha. Kus piaj aj u’jweҫte kiwe thegutx puuҫutx. Seena sxijkan un khphakhetx. 

Teeҫxsa u’ykwe Maria Medina’, txaa u’ykwe aysu utxak u’pu. Taba sat a’kafx jipha thamemekh 2001 a’kafx juy txaw phkhakhe pu’ҫxna yuj usthu jikh. Thë’sa Maria atxj iikajҫa, ҫxwӓ kjassa jipha kjin kiwe thegu khabus iitu’sa dwituҫmene txaayu txas txaw seena nwewsana.

Tuthsu jxukathaw txawkwe tadxin pekuju jinku ta’sxi, yu’kwe suwa, txaz ajsuynenta  txawkwe tadxin pekuju na kiwekwes. Nasawesxa txaawesx tuthtxis tadxitx txawesx  fxizenxitx jiyuwa, txaana txawesx lexkwejuy piyan u’nxjisa txaana weykwe ewsa.

—U’kwes seena wët usuthek uma kiwes txaw seena nwewn u’jute, txaa kwesxtxis ükwetx  peesna ussa kwesx jxkhen uswa.

Txajx üusyatxnxite nxifxi mawnenta ҫaam atutx neun usu txas txaw ew jipha.

—Kiwe theguwesx u’the txawesxa suuthetx, txaawesx u’jwetx maw ҫaam itusҫxawa kijwa yuuya ajaҫmeta. Khabuyakh, txasthaw athҫxa u’jwe, txawyute txawesx uphutx.

Thë’sa Maria was yuwe theykwe txaa thë’sa Nasa Yuwesҫxakh seena ew we’we.

Wala weҫxakh kiwe thegutx, jxthuthe pa’ka nasa suthnxi uphsatx pu’ҫx pa’ka, ҫaam atutx uwen yuu pa’ka, nasatx jugu yun us pa’ka puiya takheҫte ҫaam atuwesx, puҫxna uj pa’ka kiwete upa ҫaam ussatx kutxijxa kjin ҫaam atu usunenta ewsamatxyu txawmeҫxa ewmwsa  matxyu nawa kutxij pa’ka. Kjin txawesxa vxiutx usu Nasa wala khphakhenxisu naw Nasawesx vitna kajatx dxi’j walasu, ҫaam tada walasa uj usnxisa dxi’ja ajxuy vite kiwatepaj txastxi txaw nasawesx apha. 

María pukate, peikawete thë’sa jintxi kxsusu txa u’ykwes, jez knasa kseba jez a’kafx jiphsa  uphta. Pwesaj kjin sxijkantxi ujwe kjin piyan maw mjin ujwa njanwa.

Kelly Johana vite Mareny setx a’teya kiwe theguwesxyakh khphakhe pu’ҫxna yujta. Tekh en isatx kuju’ kus piajkhpaҫx theg puҫxna usya. Txaa wasakwewesxyu ëitx dejxa u’jwe txawme kuskusyu piyaya u’jwasata.

Thë’sa puukate kaҫxҫxatx vxiu u’pu nasa skhewkamjen uynximesatx, yu’ kjuҫxkwestxi  yusus pu’ҫxji kjin wësej vite piyantxi u’jwe txaa punte.

—¿Kiwe thegu yuunxisa kijna?

Kiwes nwewna u’junxisa.

Yaatxiime sxijkan pasnatx u’jwe. Txaa wasakwe we’sxa muythasna usta khabus athҫxa u’juya nawa weykwe piya jiphtxinxa.

U’ywesxa kjutx waҫkwe vite yu’ kjuҫkwetx vitu kiwe thegutx yuswa. U’ywesx, txajx zxikwesx jadatx u’pu theg pu’ҫxna.
Luis Ángel.

Vite txawey kiwe theguwesx thegna usnxisa Tuu Vxiu utxa txawey usa, San Francisco dxi’j ujsa jugu. Txtewa, txaweiҫxatx thegna tisxi’. Txaa kuste, ҫaa pa’yanxisu yuwetx ta’sxna kaj teeҫx ҫaamkwe a’nxjisasta peswe txsu utxa jinenta, txas peswen u’jusa maw yujwa u’jxa ajameҫxa ҫaamkwes dwijthnenta kjinawa yu’khenenta u’j. Nasawesx tudҫxa puutxwewna tadxiwaj vithnenta txa kiwesu.

—¿Kim adxas pitxna yujyawana?

Txawne paapejx txte kiwe thegu jxkasa.

Jez thë’sasa vite tekh luuҫxkwetx yaҫte kasej. Ukhme u’txj kiҫ wala pukasu sulu txazi  ja’daҫxa. Txaҫx txaw seena kiҫsu pakwen sejen u’juy sxawedna kajtx peswetx uymey, nawa yajtxme txaw mjikwes vxitҫxa, weykwe txawesxyakh ewsayu naw tadxin usunenta txaa kjin vite kiwe thegutx vxiu meswe jin tasxnxisa.

Kiwe theguwesxa ҫaam tada kjtisxisata, kjin fxiy fxiysa ҫaam tada txawkwe yupsata. Naa nmej a’kafxte naz ҫaam a’nxjisa nenta khtisxij eҫ jiphme pa’ka. Nasawesxa txaa ҫaamkwe ukwe kiweju pesweҫxa jxuҫxa pa’nxjisanxa jintxi thutheje vite na jugsuyҫxa txaw seena peswenxisana jitx, ҫaamkweyu nawkwe ujҫxa txweyya ujwenenta txawtwesx selpinxa tu’sna u’jwasa txa kijkwenta vitu txatx.

Enkweyu seena tud skheük, we’wna kjin sxijkan txaw uphte. Seena yuj vxiu usta txawesx txajiҫmeta: ҫxhaҫxha ҫxhaҫxha jintxi we’we, kiwe theguwesxtxis memkwe vitnenta txas memna usҫxatx txaji. Nxiafxte kujnenta txa kiwe thegu kus piajҫxa u’jwetx aҫa e’sutewesxa txjitxya ujwetxnxa vite kiwe thegu kujte. Naa mjikwes en isatx txawkwe yu, kuju upa  süyume kjin kij enmakh yunawa yajtxme.

Kiwe theguwesxa seelpiwaj üuskwes jiphta nawa weykwe txawesxjiyu uma kiwes nwewwaja.

Thegna uste, kiwe theguwesx eҫkwetxtxi pei ҫaam ajsatx vite ҫpudsatx. Kjin thegutx upa ҫaamkwewa iitus ujweҫnxa suuҫxa.
Luis Ángel.

***

Kwesx fxizewajas nweweka
 
—Nasa yuunxi, kwesx we’wna ujunxis fxitx wa’ja
Jxkasa yuunxi, txani dxi’j txjikhnxis peҫxkananxime
Ksxabunxi, ki’ ksxawkwetx yatxnxiisa
Kiwe yuunxi, ew üwajas ki’ fxitxna kaanxi
Teeҫx yat atuu wetete, yatkweyu wetena.
 
Txaa yuwekweyakh, üusju yajtxҫxa wewnxisa, Jaime Diaz Noscue, Nasa thuthesa, taba tekh a’kafx jipha, ta’sxikh nasawesx üusyajtxҫxa fxizenxis, nasa ҫxhabwesx mawnenta dxi’jas txjikhe paakaҫx yujwa vituyame suuҫxa nasanaw.
 
Jaime, nasa ücxkwe, nasnasakweҫxa, yafx sxumakweta txajx thegnxi jun junatheja naa nasakh um pu’ҫxna u’jwe na mjikwes, a’kafx 2015 te nee ki’kin üusyajtxya takhnxiyu ku’j a’kafx suuҫxa txayu 2050na. Txaakaҫx ensu waskwewesx kjin txani ҫaam atuwesxyakh nenta putxwewna usu, Nasawesxa, txawesx mawnenta nxus en jiphun usu txaa a’kafxsu, txawesx fxizenxisatxtxi jweteҫxa nuuy ҫxhaҫxhawa yajtx: yat nwesx yuwes, uka atu yuwes, ҫxhabkwetxis kjin kiwakwes.

Jaime Diaz Noscue, Thuthesa Nasa.
Luis Ángel.

Ҫaamte puin ussa pena yujwa txaw yumenjaw jinxi yuwe kambaҫte, txaawesxa khphakheҫxa puutxwewnanta yuj usu ҫxha khphakheҫxaxha fxizewajas, txaa fxizenxi txaw seena nuy phtxunxi yuj usune. Niafxte, naw txantey ekaj nasa pa’ҫxja kiwekwetx nuy naamun usunenta. E’sute, mawnenta ҫaam atuwesx pa’jxa takh kjin 2016 a’kafx teepa mawnenta nuy phtxun usu txas, aҫxja, u’sesa ҫaam atuwesx naw naa dxi’jkhwetx puin usta txawesx tasx unxjisatx kutxijweҫxa.

—Seena yuj wӓntaythaw kwesx kiwesu ekajuwesx pa’ҫxja nuy phtxutewa usҫxathaw kiwete. Kwesx yuwes kai vxitu’tx kjin kwesx fxizenxitx. Kwesx kiwetxis peswen iiҫxa usta. Nasanaw vxituya wa’luthaw, kwesxa Nasa ҫxhabthaw jinthaw we’we. Txaa kwesx uma kiwes nuy phtxun kjin yujuwesxna kutxijwajas waluthaw kwesxa vxius yaatxismethaw waswesx naawey. Ҫxhaҫxha yajtxҫxa usthaw.

Jaime na’jikh, ünҫja Nasa pal Alvaro Ulcue Chocue üusyatxnxis yajtxҫxa, txaasa a’kafx 1984 tetx ïkhna kaj kiwe yuwe pa’ka, ҫaam atu F-2 tewesx, txaawesxa jxkanxjinenta yujyu Waswesx tasxuj. Txajx mjinxi yatkwete Nasa pal yiphkwes ji’pha seena yuj peïkajakh txaane txajx “niafxte kaapxiasanawyu”. A’kafx 1983, Jaime mjiya takhne nasawesx yuwete  suuҫxa txaa Nasa palkweyakh, txajuy yujҫxa kij mjinxisu jxuka tadxin u’jusana txte txte  txaw u’jusana. Txaatheja consejal jitx txaw u’phsana alcalde yuuwaj txjitx nxineyu, seena pu’ҫxna u’jusana maayakhwa, Nasawesx ew fxizewajas ne’ nuy dxi’j pu’ҫxna usu txawӓj sek pa’kawa a’te khpaҫx, aҫxja, thuthesana, nxiafxi consejero jinenta, Ҫxhab Wala Kiwete.
 
Txaawa ïkhwa jinxi usna ҫaam atuwesx pa’ka. Txajx yasewa eҫ pusxnenta txtene fxi’nxji  u’pu. Txaw seena ïkhwen uspa’ka txaa nuy phtxu kamjen jiҫxane txaw seena susu. Jaime yakha, naw thuthesatx ïkhna yuj ustxinakh, kiwe thegsatxwa vite txawesx pëisatxis txaa Nasawesx fxizewajas pebaweҫxa txaw yun ustxinxa jikh.

—Ekajuwesxtxi txaw üusyajtxna kaja, txaayu theymena, ekajuwesxyakhyu seena ewsana kwestxis txaw nuuy viitun kajte kwesx ҫxhaҫxha fxizenxi yuwes.

Txaa nasawesx jugte mjin ussa ҫxhab walate ONIC yasesa na’jitx, txaa ҫaamtewesxyakh puinxi yuwes peena u’mjena jxinxiju eҫxkan taba tawn Nasa thuthesatxnenta ïkhna kaj najx yasete Manuel Santos, txaaju kheba pahz Nasasa naa waskwe aҫx kaҫxcxa u’pa txate  yatx uun kaj najx yasete Ivan Duque. Waskwewesx naate thegna mjinenta txawesx  ta’sxҫxa na’jitx, niafx a’te a’kafx 2016te 460 nasa vith vitajuwesx thuthesa ïkhnxi usna Nasasa, Waskwesa, Yu’khkwetx nwewsa vite Nasatxis nwewsatx.

Jaime paaname ta’sxikh mai Nasa nwesxkwe ҫaam atutx yuwe dukhna usta ji’kh, kjin txa  tasxkweyakh mjin kjiҫxatx txawesxtxis pu’ҫxna fxize.  Nawkwekh we’we txaa yu’ҫenxji yatte Thakwe Yu’ju vite Tuu Vxiute seba nasasatx ya’ kxiuphҫxa u’pu txaa tasxkwetx mjiҫxa kjin txas ewmeya vitna uspa’ka.

—Kwesxa weskwesxtxis vite was jugte ҫaam atsatx thaw ukheje maw yuwajas jiime pa’ka. 
Nasawesxa tahz duj tusna ujweҫҫxatx ya’khpajtx, kseba duj vite thakwe tu’sҫxa txaa tasx jiyunximete sxu’sxkwetxis, nawa ajxuthaakwetx kaaseje kjiҫxa ikh wala teepatx kaske u’ju kim yujwa jiyunximete.
 
Txajx piüskwesayu naw ҫaam atuwesx seena yuj kjtisxjin u’jwenenta üҫxҫxa txweysatxyu  nawa majtx txweysatxyu khtxisxijiҫ yujmenta.

Tuu Vxiu kiwete txa yuwes mjin yujta. Nasatxis seena we’wna yuj ustxinxa txa tasxkwetx  ewҫxaj kjubewa jiҫxa. Kjiiҫxa, ekaju nasakweyakh puutx we’wna yuj ustxinxa txaa tasxkwe naw unxji ustxinxa txatx mjiҫxa wejxwa yu’ҫe vitna u’jwa nasawesxtxis seelpikaj. Naa Colombiate, txaa yuwete thegsa ustxinxa txawesxa a’kafx 2016 juy 2019 tekhpaҫx kheba  sat eҫkweya dukhnxi ustxinxa jitx, txaa eҫ dukhnxite setxsa caucate ustxinxa, naa  ҫxhabkwesu Corinto, Paaya, Kliҫxau vite Klutu ҫxhabtxinxa.
 
Jaime txas thegna ij ujusa waskwe jiphna txas kijwa yuukamjen. Txayu naate mjisatxnxa Unidad Nacional de Protección (UNP) pahz a’tejuy 2018 a’kafxte, teeҫx ҫaam tada nenta  kaatuj vite jez nasa txayakh ij pekujn u’juwasa, txaayu txsuwesxintayu kjiҫxawa upa ҫaam  atuҫmeta. Kjiҫxa vxiukwe kaatujunenta ҫaam tadas yu’kwe awna u’juwa, txayakh taba tahz  yu’kwe awnxisane weyu txaayu jez ki’su tadxin u’juwaҫxjane selpi, kjin txaa ҫaam txjikh pa’ka dukhwane jiphu txajuyajxu vxiu uymeyaҫxja, wejxwa, vxiu pusxyame, txajx ҫaa a’j nxjisatene tadxi.
 
Naa yuwete, txte waskwe thegsa UNP, Pablo Elías González Monguí na’jine txaa nasawesx naw ҫaam tadakwetx jiphnxanayu txaa ҫaam tadate awnxisa yu’kwes vxiukweҫxa jxan ujwenxa, kjin ҫaam tadakwetxwa vxiu jxpejenxa jinenta maasayu nxinx  u’kasametxna txawsayu psuwa u’kaya ajaҫmenenta. UNP tewesxyu na’jitx, naa kiwete uta jekan Nasa thuthesatx txaw thegna usthaw kjin kseba setx jwedsa jada mjin yuj ustxinxa naa fxiy thewpuҫxsa kjin kiwe thegutx nuy ҫxhaҫxhan usthaw, teeҫxsa caucate mjin usa.

Teeҫx Nasa u’ykwe, kiwe thegutewesx, ҫaamte a’j sateyakhku we’we. Txaa u’ykweyu Tuu Vxiu ҫxhab utxak txawkwe theg pu’ҫxji.
Luis Ángel.

Ma thuthesatx ïkhna kjin khawesxijwen uste, Nasawesx fxizewaja ҫxhaҫxha usa. Sek  pa’kanxi a’te juy, jadaҫxa mjin kjin ҫxavxna ujwa jiҫxa üusyajtxna kaanxineyu txazsay  khphakheҫxa txasyu Nehwesx nenta yase. Naa kathtey ki’ kwesx yuwekwes nuy  ҫxhaҫxhawajas jin nenta kaj txaa kwesx Nasa Yuwe kjin yu’ҫej yuwes. Nawa jadaҫxa  phkhakheҫxa mjin u’nxjisayu phҫumena, txte weykwe jxthuthesa tudxnxi Fxize jitx txaa,  vite wedxkwe tama yase jiphsa txaju nxinx bejas ku’ҫxҫxa txweynxisa usa. U’ywesxa um  yuwe yakh vite uujwa yuweyakhtxi kjҫxhaҫxha puҫxji. Nawa txawesx jxtuthesa ҫxhaҫxhat fizewajas nuy dxi’jan fxize.

Teeҫx u’ykwe txajx nxisakwesku kidu, txaapunte weysatxistxi muythasu naa weyuynxisa enkweete. Txsu pekuj u’juwaja seena ewtheja.
Luis Ángel.

Tuu Vxiu txajx nasakwewesxyakh, akakwes nuuy kaasen usta nxafxi juwesxna. Aҫxja wejxa seena wëtkwesaҫxa puthak, maw naa ensu nasa ïkh yuwe ustewa. Saphtu, weyuywa en, nasa tu’su ҫaam tada we’peju kijatx nasatx tusҫxa kjin pladkwe iitus, nxaakwe, ünxisa vite fxtu nxinx bekwe ujxsa. Naa txweynxi enkwe seena wët wëththeja, kjutxkwe vxiak vite ҫxiҫxkwe jada aҫxwesx sulu. Maiyu puutx nxuphthejetx, txanxi txawkwe yunxisa aҫxpajwa usta. Maiyu atalxkwetx ҫkhutx ҫxijmeyaktxi nxuphtheje. Naa txweynxi puҫsuyu, u’ykwe usta, maasayu luuҫxkwetx ҫiztey ipxji, we’wpunte ya’jatx umu, kjin sxikatx. U’y luuҫxkwe ҫ vite piҫkwe luuҫxkwe pwesajatx. Piҫthejwesxa puutxwewetx, yu’ kjuҫkwe tudxnawa txawesxpwesxtxi puutx we’we.

Tuu Vxiu ҫxhabkwesu yajtxmek ya’ pekuju. Weykwe txweynxisa yatkwe usta. Yatkwewa seena ewkwe pheu’nxji usta, nawa maiyu txwte usҫxata, leҫxkweta kjin peeku’j yatkwejinxi, maisuyu seena kuj jwed pisanxji usta kuj vitekwe akhnxi nawa nasawesx fxizenxitx suuҫxa.

Aysu u’juwajxu wëththeja, Nastxi Nasakwewesx peenayujwa phҫumewaҫ sujuthaw jintxi we’we naa nmej ensu ki’ nasakwetx kay nxusu’jxa takheҫyatha taana isa nawa txawesxyu pakwen usta wët wët fxizewajas naa kiwate.

Tuu Vxiute aҫxja yajtxmetx pekuju, naa ensu ki knxusujxa takjeҫtewa. Naa ҫxhabkwe, seena jxthuthe txaw puinxu yuwes wantay pa’ka txankhey a’kafxsu ҫaam atupwesx puin uste. 
Luis Ángel.